Assoc. Prof. Dr. Mithat DURAK Clinical Psychologist

Future of mankind is dependent on academic studies surrounded with ethical values. The future independent from science creates fear only.
Mithat DURAK, 05.02.2009, Bolu

TÜBİTAK 1001 PROJESİ: Psikolojik ve Sosyal Yönleriyle Sürgün: Türkiye'de Yaşayan Ahıskalı Türk Yaşlılarla Bir Çalışma

Proje Özeti

İnsanların yaşamaya alışık oldukları yerleşim yerlerinden başka bir yere gitmeleri veya gitmeye buna zorlanmaları, eş deyişle göç etmeleri veya sürgün edilmeleri, özünde bir sosyolojik çalışma nesnesi olmakla birlikte, uyum problemlerinden travma sonrası stres bozukluğuna yayılan ciddi psikolojik riskler taşıması nedeniyle önemli psikolojik doğurguları olan bir olgu olarak da düşünülebilir. Kuşkusuz her yaştan insan üzerinde olumsuz etki yaratma potansiyeli bulunan göçe yaşlılık gibi kritik bir yaşam dönemi eşlik ettiğinde etkinin niceliğinin artacağı, niteliğinin ağırlaşacağı söylenebilir. Diğer bir anlatımla, “yaşlı olmak” ve “sürgünde olmak” gibi çifte dezavantajlılık durumu, bunu deneyimleyen bireyi diğer bireylerden doğal olarak daha farklı, büyük olasılıkla da daha olumsuz etkilemektedir. Bu kabullerden hareketle, projenin amacı 45 yıl ara ile sürgüne iki kez maruz kalmış tek topluluk olarak bilinen, Türkiye’de İstanbul, Bursa, İzmir, Aydın, Antalya, Sinop, Çorum, Yozgat, Sivas, Ağrı, Kars, Ardahan, Iğdır, Artvin, Rize olmak üzere on beş şehre yerleşmiş Ahıskalı Türk yaşlıların deneyimlerini psikolojik ve sosyal yönleri ile incelemektir.

Bu amaç çerçevesinde somut hedefler ve çıktılar şöyle sıralanabilir: (1) İleri yaş depresyonu, travma sonrası stres ve yaşam doyumu ile ilişkili değişkenlerin sürgün deneyimi olan ve olmayan ileri yaştaki bireylerde değerlendirilmesi, (2) fonksiyonel bağımsızlık kontrol edilerek sosyal destek, duygusal başa çıkma ve travmatik yaşantıları açma değişkenlerinin bağımlı değişkenler üzerinde yordayıcı gücünün analiz edilmesi, (3) nitel ve nicel verilerin bir araya getirilerek sonraki araştırmalara ışık tutabilecek kuramsal bilginin oluşturulması, (4) nitel veri toplama tekniklerinden yarı yapılandırılmış bireysel görüşmelerinden sürgün deneyimine ilişkin temaların oluşturulması, (5) sürgün yaşantılarının bire bir tanıkları olan Ahıskalı yaşlılar tarafından video görüşmelerinde anlatılan hikâyelerin kesitsel olarak bir araya getirilmesi. Anılan hedeflerin gerçekleşmesi halinde alanyazına özgün bir katkı sağlanacağı gibi proje sonuçlarının uluslararası saygın dergilerde yayınlanma olasılığı da artacaktır.  

Çalışmanın yöntem bölümünde öncelikle güç analizi yoluyla evreni temsil edebilecek uygun örneklem büyüklüğü olarak karar verilen 60 yaş ve üzerinde olan 417 Ahıskalı Türk yaşlı bireye ulaşılması planlanmaktadır. Ancak, veri kaybı olasılığı göz önünde bulundurularak 600 Ahıska Türkü yaşlı bireye ulaşılacaktır. Ayrıca, TÜİK desteği ile kontrol grubu için sürgün deneyimi olmayan 400 yaşlı bireye ulaşılacaktır.  Katılımcıların sürgün deneyimlerinin detaylandırılması için gerçekleştirilecek yarı yapılandırılmış görüşmelerden bir gün sonra, katılımcılara Demografik Bilgi Formu, Yaşlılar için Depresyon Ölçeği, Travma Sonrası Stres Belirtileri Alt Ölçeği, Yaşam Doyumu Ölçeği, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği, Duygusal Başa Çıkma Ölçeği, Travmatik Yaşantıları Açma Ölçeği ve Fonksiyonel Bağımsızlık Ölçeği uygulanacaktır.

Projenin, Ahıskalı Türk yaşlılarda psikolojik örüntülerin ilk kez kapsamlı olarak değerlendirileceği bir proje olmasının yanı sıra göçmen gruplarda psikolojik semptomatolojide koruyucu faktörlerin anlaşılmasında da önemli bulgular sağlayacağı düşünülmektedir. Bu alandaki araştırmaların sınırlı olduğu düşünüldüğünde projenin sosyal destek, duygusal başa çıkma ve travmatik yaşantıları açma gibi faktörlerin etkisini belirleme yönünden yenilikçi açılımlar getirebileceği beklenmektedir.  Sürgün ya da göç sonrası bireyin topluma uyumu ve risklerin azaltılması adına politika üretenler için bu çalışma bilimsel dayanak noktası olabilecektir. Proje çıktılarından biri olan görüşme kayıtlarının klinik psikoloji eğitiminde kullanılmasıyla hem öğrenciler hem alanda çalışan uzmanlar için uygulamaya dönük ek beceriler sağlanabilecektir. Son olarak, proje sonucunda ortaya konan bilgi ve bulguların göç ve/ya sürgün deneyimi yaşamış bireyler için psikolojik müdahale programlarının geliştirilmesinde yol gösterici olması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Ahıskalı Türkler, sürgün, ileri yaş depresyonu, yaşam doyumu, duygusal başa çıkma, travma, nitel analiz, nicel analiz, görsel-işitsel bir arşiv olarak film